Pomakların Tarihi

”… Pomaklar en genel tanımıyla ‘Pomakça’ konuşan (Slav dilinin bir dialekti), Slav kökenli ve dilli, Balkanların altı ülkesine (Bulgaristan-Yunanistan-Türkiye-Makedonya-Arnavutluk ve Kosovo) yayılmış çoğunluğu Müslüman bir azınlıktır.

Pomakların Balkanlara gelişi diğer Slav kavimleriyle birlikte 5 ila 6. yüzyıllara denk gelmektedir. Balkanları büyük oranda istila etmiş olan bu Slav kavimleri henüz halklaşma sürecine o dönemde girmemiş olduklarından kendi kavimsel isimleriyle anılmaktaydılar. Daha sonraları Paganist inanışa sahip olan bu kavimler Hristiyanlaşmaya başlayınca, edindikleri mezhepler doğrultusunda kendi aralarında ayrışmalara başlamışlardır. Sırplar Ortodoks, Hırvatlar Katolikliklikle ayrışmışlardır.

Arada kalan kesim ve özellikle Pomaklar Hristiyanlığa, Zerdüştlüğün Balkan uyarlaması olan bir inanç biçimiyle yani Bogomilizm inancıyla isyan etmiş ve 9. yüzyılda da kendi halklaşma sürecini başlatmıştır.

Günümüzde bile Makedonya’daki Torbeş Pomaklarının ismi olan “Torbeş” ismi o dönemde yani Pomak ismi henüz kullanılmadan önce kullanılmaya başlanmış eski isimleridir.

Pomakların Bulgarlaşmaya karşı ve kendi halklaşma sürecini başlatmasının asıl temelinde yer alan ilk isyanlar, Slav kavimlerinin, Slav olmayan Bulgarlar içerisinde erimeye başlamalarına bir tepki olarakta ortaya çıkmış ve Rodopların Slav halkı Bulgarlaşmaya karşı çıkmıştır.

10. yüzyılda doğmuş olan bu Bulgar ulusu (daha evvel Puruto Bulgar denilen ve Türk boylarından sayılan bir kavimdi) artık isim olarak Bulgar ama içerisinde Türk, Vlah, Kuman ve Slav ağırlıkla oluşmuş melez bir halk olarak tarihteki yerini almıştır.

Buna karşı (Bulgarlaşmaya karşı) direnen Pomak kavimleri Slavlık özünü korumuşlar ve Bogomilizm inancının da ayırt edici etkisiyle de direnişe geçmişlerdir. Bundan dolayıdır ki çoğu Bulgar tarihçi, Pomakçanın antik Bulgarca yani melezleşmeden (Modern Bulgar ulusu doğmadan önce) önceki Slavların kullandığı dil olduğunu özellikle belirtmektedirler.

Pomakların atalarının Slav kavimleri olduğunu ve Bogomil isyanlarına sadece slavların katıldıklarını pek çok ünlü bilimadamı şu şekilde anlatır:

“Bogomillik doğal bir evrim değil, özel şartlarda, özel amaçlarla, özel bir coğrafyada ortaya çıkmış bağımsız ve orjinal bir inanç sistemi olarak kabul edilmektedir”…

Bu açıklama Pomak halkının kendi çizgisini çizmeye başladığını ve var olan halklardan bağımsız olarak kendi başına bir yol izlemeye başlamış olduğunu bize gösterir.

“Obölensky: Bu mezhep özellikle Bulgar ve Yunanlaşmış yüksek tabaka mesuplarına yani Bulgar Boyarlar’a ve Knezler’e karşı çıkan Slav köylüler arasında çok revaç bulmaya başlamıştır.”

Esasen Bogomilliğin ilk olarak görüldüğü yer olan Makedonya’nın Dragovit (Dragovica Kilisesi’nin ortaya çıktığı yer) bölgesi idi. Bu da Pomakların ataları içerisinde sayılan Slav kavimlerinden olan Dragüviti kavmının yerleşim alanıdır ve kilisenin ismi de o yüzden Dragovit Kilisesi’dir. Günümüzde de bu bölge Pomak yerleşim alanları içerisinde yer almaktadır. ( http://pomaknews.com/?p=371 )

Tabii ki Bogomilizm inancı salt Pomaklarla sınırlı kalmamış ve Orta Balkanlar’dan batıya doğru yayılmış ve Bosna’yı da etkisi altına almıştır. Günümüzdeki Boşnak halkının bölgedeki slav kavimlerinden ayrışmasıda bu vesileyle başlamıştır. Oysa Sırplar, Hırvatlar ve Boşnaklar tamamen aynı soydan gelmelerine rahmen dinsel inanışlar ve mezhepsel ayrışmalar sonucunda kendi halklaşma süreçlerini yaşayıp ayrışmışlardır. Balkanlar’da oluşan sürecin bir benzeridir.

Pomakların Bogomi isyanları çok kanlı ve 100 yıllarca süren katliamlarla bastırılmaya başlanmış olması Pomak isminin alınmasına da etki etmiş ve Makedonyadan kullanılan ve İlk süreçlerde ortaya çıkmış olan Torbes ismi artık Pomak (Pumachen: acı çeken) ismine dönüşmeye başlamıştır.

Zaten Pomak söylenişi aslında salt Türkçeden ileri gelmektedir. Pomakçada ya da Slavcada Pomaklara, Pomachen denir. Ama bu ayrımı görmeyen fanatik Türk yazarların bir kısmı Pomachen’in Türkçe telafuzu olan Pomak söylenişinden yola çıkarak Pomakları, salt Balkanlarda Osmanlı’ya yardım etmişlere verilmiş bir isim olayına indirgemekte ve küçümsemektedir.

Pomak halkının gerek Bogomil inancının islamiyete benzemesinden kaynaklı (Bogomiller oruç tutarlar, günde beş vakit dua ederler, kiliseleri ve haccı tamamen reddetmişlerdir. Haç yerine kendi inanç simgeleri olarak ay yıldızı kullandılar ve mezar taşlarına da ay yıldızı çizdiler. Ancak Bogomil ay yıldızının Türk ay yıldızı ile bir ilgisi yoktur. Bogomillerin inançlarına göre cennetlik olanların ruhları vücuttan ayrıldıktan sonra cennete giderken bir süre ay ve yıldızlarda kalıyorlarmış. Bu yüzden, Bogomiller, ruhlarının bu geçici vatanlarını kendilerine bir sembol olarak almışlardır. Hamzaoğlu, Balkan Türklüğü. s-451) ve en büyük etkenlerden olan 100 yıla yakın Hristiyan fanatizminin katliamlarıyla soykırımdan geçirilmiş olmalarının da etkisiyle, bölgeye güçlü bir giriş yapan Osmanlı saflarında yerlerini almışlardır.

İlk Müslüman Pomaklar 1300’lü yıllarda ortaya çıkmaya başlamıştır ve akabinde büyük bir hızla islamiyete geçmişlerdir. Pomakların İslamiyete geçişleri Bektaşi dervişleri aracılığıyla olduğundan Alevi kökenleri mevcuttur.

ŞEYH BEDRETTİN’DE BİR ARAYA GELDİLER – Alevi Pomaklar

Hatta Şeyh Bedrettin hareketinde büyük kitle tabanı da oluşturmasına yol açmıştır. Kimi araştırmacılara göre Bogomil inancı Balkanlar’da Şeyh Bedrettin hareketinin, batıda ise protestanlığın temellerininde atılmasını sağlamıştır. Bogomilizm mirası üzerinden bu düşünce akımları şekillenmiştir. Fakat Osmanlı’nın Sunniler tarafında yer alması ve Cumhuriyet Türkiyesi’nin de bu çizgiyi sürdürmesi sonucu, günümüzde Alevi inancında Pomak kalmamıştır diyebiliriz.

Pomaklar Osmanlı-Rus savaşı sonucunda tarihinin en büyük soykırımına uğramış ve yaşadığı toprakların yüzde 70’ini terk ederek bugünkü Türkiye sınırları (o dönemde halen Osmanlı topraklarıydı) içerisindeki yerleşim alanlarına gelmiştir. Halen de Türkiye’de bundan dolayı diğer tüm parçalardan göçle gelen 2-3 milyon Pomak kökenlinin yaşadığı tahmin edilmektedir.

1924’TE MÜBADELE KURBANI OLDULAR

Pomaklar Bulgaristan’da başta Rodoplarda yer alan Smolyan (Paşmaklı) ve Plovdiv’in (Filibe) dağ köyleri olmak üzere; Lofça, Teteven ve Pirinlerde, Yunanistan’da İskeçe ve ona yakın dağ köylerinde yaşamaktadırlar. 1924 senesinde yapılan mübadele antlaşması neticesinde şimdi Yunanistana ait olan Selanik,Drama ve Karacaova çevresinde bulunan Pomaklar tamamen Türkiye’ye zorla göç ettirilmişlerdir. Türkiye’ye göç eden Pomaklar genellikle ülkenin batısında yaşamaktadırlar. Çoğunluk Edirne, Çanakkale, Tekirdağ, Kırklareli olmak üzere İzmir, Manisa ve Balıkesir, Bursa, Sakarya ve istanbul illeri bir çok Pomak yerleşimine ev sahipliği yapmaktadır. Ayrıca Eskişehir, Kütahya, Konya, Afyon ve Samsun’da da göreceli olarak az sayıda Pomak yerleşimleri mevcuttur.

TÜRKİYE VE YUNANİSTAN’DA ASİMİLE OLDULAR

Pomakların nüfusu konusunda elimizde çok sağlıklı bir veri yoktur. Zira Türkiye ve Yunanistan’daki Pomaklar Türk çoğunluğun içerisinde büyük oranda asimile olarak tamamen Türkleşmiş, Bulgaristandaki Pomaklar ise yaşadıkları yöreye ve duruma bağlı olarak kendilerini Bulgar, Müslüman, Pomak veya Türk olarak tanımlamışlardır. Fakat değişik kuruluşlarca yapılan anket ve gözlemlere göre ve yüzyıldır yaşadıkları asimilasyona rahmen kendilerini Pomak olarak tanımlayanlar toplamda 1 milyon 150 bin civarında Pomak olduğu düşünülmektedir. Bunların 600 bininin Türkiye’de, 370 bininin Bulgaristan’da ve 45 bin kadarının Yunanistan’da, 120 bin kadarının Arnavutluk’ta ve 7 bin kadarının da Kosova’da bulunduğu belirtilmektedir. Tabii ki bu rakamlar halen kendini Pomak olarak kabul edenler ortalama olarak yansıtmaktadırlar.

TÜRKİYEDE ‘TÜRKÜZ’, BULGARİSTAN’DA ‘BULGARIZ’ DEMEK…

Türkiyedeki çoğunluk Pomağın artık kendisinin Türk olduğunu söylemesi gibi Bulgaristanda da kendilerini Bulgar diye tanımlayanlar da yüzbinleri bulmaktadır. Bundan dolayı Pomak nüfusunu tespit etmek oldukça zor olmaktadır.

Bazı yerlerde Pomakça olarak adlandırılan Pomakların konuştukları lehçe ve şiveler güneydoğu slavcasının Bulgar – Makedon dil grubuna aittir. Yöreler itibarıyla farklı slav lehçe ve şiveleri konuştuklarından dolayı henüz homojen bir Pomak dilinden söz edememekle birlikte, son yıllarda standartlaştırmaya yönelik çalışmalar yapılmaktadır.

Günümüzde özellikle Türkiye ve Yunanistan’da Pomakların konuştukları Slav lehçe ve şiveleri unutulmak üzeredir. Bulgaristanda ise Pomakların konuştukları lehçe ve şiveler ana dil olan Bulgarcanın da bir slav dili olması nedeniyle hala kısmen korunabilmiştir, fakat orada da dil Bulgarlaşmaktadır.

10 YILDIR KİMLİKLERİNİ DİLE GETİRİYORLAR
Pomak halkının bağımsız örgğtlenmeye yönelmeleri çok eskilere dayanmadığından bir uyanış gerçekleştirememişlerdir.Ancak son 10 yılda hayata geçirilmiş faaliyetler sonucunda artık Pomak halkı kendi kimliğini daha yüksek sesle dile getirmeye başlamıştır.
Türkiyede dernekleri ve platformları, Yunanistan’da dernek,enstitü ve gazeteleri, Bulgaristanda Pomak ismini henüz kullanamasalar da bir enstitüleri varlığını günümüz itibariyle sürdürmektedir. İsveç’te bir Pomak Enstitüsü de faaliyetlerini sürdürmektedir.

Pek çok internet sitesi, forum vb sayfaları da mevcuttur. Ayrıca haber amaçlı Pomaknews Agency ismi altında Pomaklar sesini dünyaya duyurmaya çalışmaktadırlar.
Bu saydığımız pek çok dernek, enstitü, haber ajansı gibi isimlerde faaliyet yürütren aktivistler kendilerini üst çatı örgütü olan Demokratik Pomak Hareketi içerisinde görmektedirler.
Tabii ki Pomaklar halen tek parçalı bir mücadele henüz sürdürememektedirler, ama ilerde birleşme ve bütünleşme sağlanacağı yönde düşüncelerde mevcuttur.”

İbrahim Kenar / Pomak Enstitüsü Başkanı

Yorum Gönder

yorumlar

1 Comment

  1. Toni

    30 Aralık 2018 at 13:29

    Yaziya tarih neden atilmamis

Yorum Gönderin

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir